Maarten ’t Hart en zijn moeite met de metafoor

Op dit moment lees ik ‘De ondergrondse spoorweg’ van Colson Whitehead en toevalligerwijs stuitte ik vandaag op een filmpje waarin Maarten ’t Hart dit boek becommentarieert. Ik heb nogal wat commentaar op zijn mening, dus wil ik jullie eerst laten horen wat hij erover zegt:

Zijn eerste kritiekpunt is niet helemaal ongegrond. Ik vond het verhaal de eerste pagina’s erg rommelig en een van de oorzaken daarvan is inderdaad dat de personages niet heel helder uitgewerkt zijn en een eigen stem ontberen. Bijpersonages worden soms ineens heel uitgebreid opgevoerd om daarna heel snel weer te verdwijnen en nooit meer terug te keren en wat hoofdpersoon Cora nu precies beweegt, blijft ook lang onduidelijk. Het kan zijn dat het ritme en de cadans van het origineel niet helemaal overkomen in vertaling, het kan zijn dat de schrijver deze techniek niet zo goed beheerst en het kan ook nog zijn dat het een onderbouwde keuze is. Je kunt immers stellen dat de slaven destijds door hun eigenaren niet als individu gezien werden en dat de persoonlijke stem er niet per se toe doet. Je zou ook nog kunnen betogen dat het verhaal van de ene slaaf in principe ook dat van de andere is, omdat het uiteindelijk om het verderfelijke systeem gaat. Als deze laatste punten de drijfveren waren van de auteur om het verhaal te schrijven zoals hij deed, dan kan ik daar inkomen. Dat het wellicht niet helemaal lezersvriendelijk uitpakt, is een mening die ik met ’t Hart deel.

Na dit punt raakt ‘t Hart het echter een beetje kwijt. Hij vindt dat het boek wel erg veel geweld bevat en dat kan toch niet waar zijn! Immers, zo stelt hij, slaven waren bezit en met bezit ga je voorzichtig om. Ik ben geen historicus, maar het lijkt me toch wel dat de gruwelijkheden op de diverse plantages afdoende zijn aangetoond om te kunnen stellen dat de schrijver hier weinig tot geen overdrijving toepast. Zweepslagen, ‘de bok’, verkrachting: het zijn elementen die haast vanzelf in mij naar boven komen als ik aan slavernij denk. Het is raar om te stellen dat Whitehead dit overdrijft.
Daarnaast hoeven we het nieuws van de afgelopen week er maar bij te halen om aan te tonen dat het argument dat mensen voorzichtig omspringen met bezit lang niet altijd opgaat: hoeveel varkens waren er ook alweer verbrand in Erichem? En ja, ik denk dat de stelling dat de plantage-eigenaren hun slaven zagen zoals de veeboeren naar hun varkens kijken niet al te gewaagd is. You win some, you lose some, en alles voor de megawinst. Een Afrikaanse slaaf stond destijds echt niet veel hoger in de rangorde dan de veestapel.

Ten slotte valt ’t Hart over het feit dat de door Whitehead letterlijk in het leven geroepen ondergrondse spoorweg natuurlijk nooit heeft kunnen bestaan. Nee, Maarten, dat klopt, dat noemen we ook wel ‘fictie’, ‘fantasie’ en de ‘vrijheid van de auteur’. ’t Hart erkent dat het een metafoor is, maar noemt hem niet geslaagd. Aangezien het illegale ontsnappingscircuit wel degelijk zo genoemd werd, is het in mijn ogen juist een enorm geslaagde metafoor.
Misschien is dit nog wel het meest onzinnige kritiekpunt dat ’t Hart heeft: want sinds wanneer moet alles in de literatuur waargebeurd kunnen zijn? Het is begrijpelijk dat ’t Hart sinds hij van z’n geloof viel wat moeite heeft met parabels en metaforen, maar anderzijds zou hij ze ook als geen ander moeten herkennen. Of zou hij denken dat in Colombia echt alle mannen dezelfde naam hebben, zoals García Márquez ons wil doen geloven in zijn ‘Honderd jaar eenzaamheid’? Of dat Joe Speedboot echt door een muur knalde met z’n vrachtwagen? Of wacht, het zal toch niet waar zijn dat Odysseus niet daadwerkelijk met allerlei zeemonsters en een cycloop vocht? Alsof een op een mens gelijkende zeekoe op sterk water zo lekker geloofwaardig is, Maarten!
’t Hart ontkent met dit argument in principe het bestaan en de functie van de (wereld)literatuur en dat is een beetje vreemd, want dat is toch een traditie waarin hij zelf ook wenst te staan.

Kortom, Maarten ’t Hart diskwalificeert zichzelf in dit filmpje volledig als literatuurcriticus en over slavernij kan hij maar beter helemaal niks meer zeggen.

One thought on “Maarten ’t Hart en zijn moeite met de metafoor

  1. Eens. Het rare is dat ’t Hart echt wel beter weet dan dit en veel heeft geschreven dat totaal in tegenspraak is met wat hij hier zegt. Rare uitglijder, erg pijnlijk.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s